TÜRK EDEBİYATINDA İLKLER(LYS KONU ANLATIMI)

okulsoru Nisan 18, 2012 0

Edebiyatımızdaki İlkler:

Türk edebiyatının ilk yazılı eserleri, nutuk ve siyaset-name özelliği taşıyan Orhun Abideleri’dir.

• İlk Türk şairi M.Ö. 119 yılına ait şiiriyle Çuçu’dur. Çuçu’dan sonra gelen önemli şair ise Aprinçor Tigin’dir.
• Edebiyatımızdaki ilk mesnevi örneği Yusuf Has Hacip tarafından yazılan Kutadgu Bilig’dir.
• Türk şiirinde tasavvufu ele alan ilk şair Ahmet Yesevi’dir.
• Türk edebiyatındaki ilk anı türü Babür Şah’ın Babür-name adlı eseridir.
• Türk edebiyatındaki ilk gezi yazısı Evliya Çelebi tarafından kaleme alınan Seyahat-name adlı eserdir .
• Türk edebiyatındaki ilk fabl örneği Şeyhi’nin Har-name adlı eseridir.
• Batılı anlamda ilk fabl örneği Şinasi tarafından kaleme alınmıştır (La Fontein’den çeviriler).
• İlk roman çevirisini Fenelon adlı sanatçının Telemak adlı eseriyle Yusuf Kamil Paşa yapmıştır.
• İlk roman Şemsettin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseridir (1872).
• Türk edebiyatındaki ilk edebi roman Namık Kemal’in İntibah adlı romanıdır (1876).
• İlk tarihi roman Namık Kemal’in Cezmi adlı romanıdır (1880).
• İlk köy romanı Nabi-zade Nazım’ın Karabibik adlı eseridir (1890).
• İlk realist roman Recai-zade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası’dır (1896).
• İlk psikolojik roman Mehmet Rauf’un Eylül’üdür (1901).
• İlk modern roman örnekleri Halit Ziya Uşaklıgil tarafından Servet-i Fünun döneminde yazılmıştır: Mai ve Siyah (1897), Aşk-ı Memnu (1900).
• Edebiyatımızdaki ilk tezli roman türü Nabi-zade Nazım’ın Zehra adlı romanıdır (1896).
• İlk hikâye kitabı Ahmet Mithat Efendi’nin 25 hikâyeden oluşan Letaif-i Rivayat adlı eseridir.
• Batılı anlamda ilk hikâye ise Sami Paşa-zade Sezai tarafından kaleme alınan Küçük Şeyler adlı eserdir.
• İlk tiyatro çevirilerini Ahmet Vefik Paşa, Fransız Moliere’in eserlerinden yapmıştır.
• Dünya edebiyatında bugünkü anlamda ilk modern roman Cervantes’in kaleme aldığı Don Kişot’tur.
• Edebiyatımızdaki ilk kadın romancı Fatma Aliye Hanım’dır. Muhaderat adlı romanı vardır.
• Halide Edip Adıvar’ın yazdığı Sinekli Bakkal, bir töre romanıdır.
• Sahneye konulan ilk tiyatro eseri Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre adlı eseridir.
• İlk özel gazete 1860′ta Şinasi ve Agâh Efendi’nin birlikte çıkardığı Tercüman-i Ahval gazetesidir.
• İlk epik tiyatro örneği Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı’dır (1964).
• Kafiyesiz ilk şiir Abdülhak Hamit Tarhan tarafından yazılmıştır (Validem-1913).
• Divan şiirinin ilk şairi ve kurucusu Hoca Dehhani’dir.
• İlk mensur şiir örnekleri Halit Ziya Uşaklıgil’in
• Mensur Şiirler adlı eseridir.
• İlk pastoral şiir Abdülhak Hamit Tarhan’ın Sahra adlı eseridir(1878).
• İlk resmi gazete Takvim-i Vakayi adlı gazetedir (1831).
• İlk dergi örneği Münif Paşa’nın yayımladığı Mecmua-i Fünun’dur (1860).
• İlk mizah dergisi Teodor Kasap tarafından düzenlenen Diyojen’dir (1869).
• İlk antoloji niteliği taşıyan Harabat, Ziya Paşa tarafından kaleme alınmıştır (1874).
• İlk eleştiri “Edebiyatımız Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir.” adını taşıyan Namık Kemal’in kaleme aldığı yazıdır.
• Edebiyatımızda ilk tiyatro eseri Şinasi’nin Şair Evlenmesi adlı töre komedisidir (1859).
• Şiire ilk kez başlık koyan ve Batı’dan ilk şiir tercümesi (Racine, Lamartine) yapan sanatçı Şinasi’dir.
• İlk kez noktalama işareti kullanan, ilk folklor araştırması yapan, ilk makaleyi (Mukaddime-1860) yazan, hürriyet-hak-adalet gibi kavramları eserlerinde ilk kez kullanan sanatçı Şinasi’dir.
• Şeyhi, Divan şiirinin kalıplarını, kurallarını, mazmunlarını sistemli bir şekilde kullanan ilk şairdir.
• Dünya edebiyatında ilk öykü yazarı İtalyan Boccacio’dur. (Decameron 14. yüzyıl)
• Deneme türünün kurucusu Fransız Monteigne’dir. Denemeler adlı eseri vardır.
• Türk edebiyatındaki ilk tezkire (manzum şairler antolojisi) örneğini Ali Şir Nevayi kaleme almıştır (Mecalisü’n-Nefais).
• Türk edebiyatında ilk kez aruz veznini kullanan Yusuf Has Hacip’tir.
• Aruz ölçüsünü başarıyla Türkçeye uyarlayan ilk şair Tevfik Fikret’tir.
• Faruk Nafiz’in “Han Duvarları” şiiri, Türk şiirinin Anadolu’ya açılmasını sağlamıştır.
• Orhun Yazıtları’nı ilk kez okuyan kişi Danimarkalı V.Thomsen’dir.
• Türk dilinin ilk sözlüğü ve ilk dilbilgisi kitabı olan Divanü Lugati’t- Türk, 11. yüzyılda yazılmıştır.
• Orhun Yazıtları ve Kutadgu Bilig’i Türkiye Türkçesine ilk defa çeviren Şemsettin Sami’dir.
• Ahmet Mithat Efendi toplumumuzda Hace-i Evvel (İlk öğretmen) unvanını almıştır.
• Edebiyatımızda köyden söz eden ilk şiir, Muallim Naci’nin Köylü Kızların Şarkısı adlı şiiridir.
• Halit Ziya Uşaklıgil, Servet-i Fünun edebiyatının en büyük romancısı olmakla beraber modern Türk romanının da kurucusudur.
• 1837′de resmi gazete olarak çıkan “Takvim-i Vakayi”  edebiyatımızın ilk gazetesidir. 1840′tan sonra ortaya çıkan “Ceride-i Havadis” ise yarı resmi bir özellik taşır.
• Tuyug nazım biçiminin kurucusu Kadı Burhaneddin’dir.